ภาพลวงตาปัญหาลวงใจ

เรื่อง ... อุษณีย์ โพธิ์สุข

ภาพลวงตาปัญหาลวงใจที่ว่านี้คือความสามารถทางมิติสัมพันธ์ (Spatial Ability) ซึ่งถือว่าเป็นคุณลักษณะหรือความสามารถหนึ่งของสติปัญญามนุษย์ คนแรกที่นำความสามารถด้านนี้มาใช้ในแบบทดสอบ I.Q. Test คือ Ravens Matrices ในปี ค.ศ.1930 เพราะเขามองเห็นปัญหาการใช้ I.Q. Test แบบเก่าว่า ใช้ความรู้ความจำเป็นที่ต้องอาศัยภาษาซึ่งบางทีไม่ยุติธรรมกับเด็กที่อาจมีภาวะ บกพร่องด้านภาษา อาทิ เด็กที่มีอาการสมองเป็นโรคดิสแลคเซีย เด็กที่ภาษาแม่ไม่ใช่เป็นภาษาที่ใช้ทดสอบ ฯลฯ Raven ก็เลยพยายามคิดหาวิธีทดสอบที่เป็นสัญลักษณ์ที่ไม่เกี่ยวกับภาษาซึ่งนับว่าเป็นข้อสอบ I.Q. Test ที่คนใช้กันมากมายทั่วโลก เพราะเมื่อสำรวจโดยแบบทดสอบของ Raven กับ I.Q. Test อื่นก็พบว่ามีความคล้ายคลึงกัน หรือเรียกกันตามภาษาสถิติว่า มีความสัมพันธ์สูง แต่เด็กมีภาวะบกพร่องทางด้านมิติสัมพันธ์ ที่อยู่ในสมองซีกขวาละก็ มีหวังมีปัญหา ทำไม่ได้แน่ๆ

สำหรับเด็กทั่วไป เด็กฉลาดหรือแม้แต่เด็กที่มีภาวะบกพร่อง ก็ควรได้รับการฝึก เพราะเป็นการบริหารสมองให้คิดหลาย ๆ มิติมากขึ้น ตระหนักในการรับรู้ทางสายตาดีขึ้น เข้าใจว่าบางครั้งสิ่งทีเราเห็นแล้วเราสรุปจากการเห็นนั้นไม่เป็นจริงเสมอไป ภาวะการลวงเกิดขึ้นได้ในหลายลักษณะหากเราไม่คิดหรือไม่ฝึกฝนวิธีคิด เราก็ชื่อเป็นจริงเป็นจังว่าสิ่งที่เราเห็นเป็นจริง หลาย ๆ ครั้งเห็นจริงแต่สิ่งที่เราเห็นนั้นไม่จริง หากไม่เชื่อลองทดสอบดูได้จากบทนี้เลย

กิจกรรมทดสอบความสามารถทางมิติสัมพันธ์
    1. วงรีข้างบนด้านในกับวงรีข้างล่าง รูปไหนยาวกว่ากัน

      2.  
    2. เส้นดำของเรือลำซ้ายมือหรือขวามือยาวกว่ากัน
      3.

       
    3. เส้นตรงไหนยาวกว่ากัน
      4.

       
    4. เส้น A B, AC เส้นไหนยาวกว่ากัน
      5.

    5. ระหว่างความสูงของหมวกและความกว้างของหมวก ด้านไหนยาวกว่ากัน
      6.

    6. เส้นตรงไหนยาวกว่ากัน
      7.

    7. ลองมองดูจะเห็นว่า ถ้าเราลากเส้นแบ่งครึ่งข้างบนกับข้างล่าง รูปข้างบนกับรูปข้างล่าง

จะเหมือนกันทุกประการ ลองกลับหัวกลับหางดูซิว่า มองเห็นเหมือนเดิมหรือเปล่า

หลังจากลองเล่นเกมไปหลายเกมแล้ว หลาย ๆ ท่าน

หลังจากลองเล่นเกมไปหลายเกมแล้ว หลาย ๆ ท่านคงพอเข้าใจว่าความสามารถทางด้านมิติสัมพันธ์นั้น มีความสำคัญกับการเรียนรู้ของเราอยู่บ้าง และมีส่วนช่วยพัฒนาความคิดเราด้วย ตามจริงแล้ว ความสามารถทางด้านมิติสัมพันธ์มีความสำคัญกับความคิดหลาย ๆ ด้านของเราอย่างคาดไม่ถึงทีเดียว

    • แม่ทัพจะวางแผนทำค่ายกลอย่างไรได้ หากไม่มีความสามารถด้านมิติสัมพันธ์
    • หมอฟังคนไข้บรรยายหรือเห็นอาการแล้วนึกโยงสัมพันธ์กับความเป็นไปภายในไม่ออกว่า อาการอย่างนี้ คนไข้น่าจะมีความเจ็บป่วยด้านใดบ้าง
    • นักการเมืองจะวางแผนหาเสียงลงพื้นที่ต่าง ๆ แต่นึกภาพไม่ออกว่าจะวางแผนอย่างไร แต่ละอย่างนี้เป็นภาวะความบกพร่องทางมิติสัมพันธ์เข้าร่วมด้วยแน่นอน
    • สถาปนิก จิตรกร เกิดโดนรถชน สมองซีกขวาถูกกระทบกระเทือน กลับมาขาดความสามารถด้านมิติสัมพันธ์ ก็หมายความว่าเขาคงหมดอาชีพเพราะเขาไม่สามารถสร้างจินตนาการจากรูปเป็นหลาย ๆ มิติได้ หรือไม่สามารถสร้างภาพในอากาศได้เหมือนเดิมแล้ว

ความจริงคนตะวันออกเป็นชนชาติที่มีความโดดเด่นเรื่องความสามารถทางมิติสัมพันธ์มาก หมากกระดาน เช่น หมากรุกมีต้นกำเนิดมาจากอินเดียที่สืบสานตำนานว่า ผู้คิดหมากรุกนี้ไม่ใช่ใครอื่น ก็คือนางมณโฑ ภรรยาสุดที่รักของทศกัณฐ์ที่เป็นกบ ซึ่งพระฤาษีชุบให้เป็นคนนี่แหละเป็นผู้คิดขึ้นมาตอนที่ทศกัณฐ์รบกับพระราม แล้วยังต้องรอตัดถนนข้ามแม่น้ำหรือรองบจาก IMF หรืออะไรสักอย่าง รอแล้วรอเล่าถนนยังไม่เสร็จ บ่นเบื่อมาก ๆ เข้า นางมณโฑก็เลยคิดหมากกระดานหรือหมากรุกนะคะ เท็จจริงอย่างไรคงต้องถามนาง มณโฑดู

คราวนี้หลังจากตัวทศกัณฐ์และพระรามต่างมอดม้วยมรณาไปหลายร้อยหลายพันปีแล้ว ก็มีกษัตริย์หนุ่มชื่อ พระเจ้าอเลกซานเดอร์มหาราช เป็นนักรบที่เก่งแค่ไหนใคร ๆ ก็รู้จัก มาตีอินเดีย ระหว่างรอสร้างถนน รอรบ ก็เบื่อ ให้ทหารไปหาเกมพื้นเมืองมาเล่น ก็เลยรู้จักหมากรุก ทหารของพระเจ้าอเลกซานเดอร์ก็พลอยติดหมากรุกกันงอมแงม ว่ากันว่า คนไหนเล่นเก่ง ท่านจะโปรดมากเลยทีเดียว เมื่อพระเจ้าอเลกซานเดอร์กลับไปยุโรป ก็ทำให้หมากรุกได้รับการเผยแพร่ในยุโรปไปด้วย

นอกจากหมากรุกของอินเดีย ญี่ปุ่นก็มี จีนก็มี เช่น โกะ หมากรุกจีน โชกิ และหมากหลุมที่ถูกประเมินให้เป็นเกมประเภทหมากกระดานที่ยอมเยี่ยมทั้งด้านกลยุทธ์ทางความคิดและความสนุก นอกเหนือจากสามารถเล่นได้ไม่จำกัดอายุอีกด้วย คาล่า (Kala) มีต้นกำเนิดมาจากอาฟริกา โดยเรียกหมากหลุมที่เราเล่นมานานตั้งแต่สมัยฝรั่งเข้ามาติดต่อกับไทยหลายร้อยปีก่อน

Spatial Skills หรือ Spatial Ability (ความสามารถทางมิติสัมพันธ์) เป็นความสามารถที่อาจไม่เน้นในไอคิวเทสต์
แต่ถ้าอยากให้เด็ก ๆ เก่งต้องคอยฝึกบ่อย ๆ วิธีการฝึกก็อาศัยแนวทางจากหนังสือบทนี้ ซึ่งในปัจจุบันก็มีสื่อมากมายที่นำเสนอให้เลือก เด็ก ๆ ทุกคนจะชอบและสามารถเป็นสื่อความสัมพันธ์ในครอบครัวได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้ความสามารถด้านนี้ยังถือว่า เป็นส่วนสำคัญหนึ่งที่เขาใช้ในการสอบทักษะความคิด ทดสอบ ไอ.คิว. ทดสอบความถนัดเข้าเรียนตามสถาบันต่าง ๆ การติดข้อสอบในเวลากระชั้นชิดนอกจากช่วยได้น้อยมาก ยังอาจสร้างความเครียดอีกต่างหาก

ในปัจจุบันฝรั่งก็เอาความรู้ของชาติต่าง ๆ ไปดัดแปลงเป็นเกมทางจอคอมพิวเตอร์ที่พัฒนาให้ทันสมัยขึ้นเพราะฝรั่งประจักษ์แล้วว่า คุณค่าของการฝึกความคิด ความสามารถเชิงมิติสัมพันธ์นั้น ทำให้คนเราฉลาดขึ้นอย่างนึกไม่ถึง โครงการเด็กฉลาดทั้งหลายจึงมักแนะนำให้เด็กฝึกกลยุทธ์ทางความคิดที่ต้องใช้ความสัมพันธ์หลาย ๆ ด้านซึ่งถือได้ว่าเรื่องดังกล่าวเป็นความมหัศจรรย์อย่างหนึ่งของมนุษย์